Małe amerykańskie miasteczko w zachodniej Pensylwanii, druga połowa lat 60. XX wieku. Wschodnioeuropejska wspólnota żyje rytmem miejscowych zakładów, pracy w hucie, spotkań w barze, ślubów, polowań i codziennych rytuałów, które spajają ludzi silniej niż jakiekolwiek oficjalne instytucje. Wnętrze huty wypełniają rytmiczne dźwięki i gorący blask, a wśród robotników rozpoznajemy głównych bohaterów: Mike’a, Nicka i Stevena, wykonujących ciężkie, monotonne czynności.

Mężczyźni schodzą ze zmiany, słyszymy ich śpiewy, jesteśmy świadkami żartów, utarczek i przyjaźni, które nie potrzebują wielkich deklaracji. W tle zaczyna się jednak dramat. Trzech młodych mieszkańców niedługo wyjedzie na wojnę w Wietnamie i zostanie wyrwanych ze zżytej społeczności przemysłowego Clairton. Tak rozpoczyna się Łowca jeleni, amerykański dramat wojenny z 1978 roku w reżyserii Michaela Cimino.

Filmowe Clairton nie jest jedynie geograficznym punktem na mapie. To raczej artystyczna synteza amerykańskiego Zagłębia Stalowego, zbudowana z wielu miejsc, obrazów i społecznych doświadczeń. Aby oddać surowy klimat regionu, ekipa filmowa wykorzystała kilka lokalizacji w różnych stanach, tworząc z nich jeden spójny obraz świata, który za chwilę zostanie naruszony przez wojnę w Wietnamie.

Za główne plenery posłużyły przemysłowe miasteczka w Ohio, takie jak Mingo Junction, Steubenville i Struthers. Choć przedstawione w filmie miejsca są tłem filmowej fikcji, pokazują coś znacznie szerszego: kondycję społeczności robotniczych północno-wschodnich Stanów Zjednoczonych w momencie, gdy przemysł wciąż był osią lokalnego życia. Pobór do wojska kilku młodych ludzi i ich udział w wojnie stały się tragedią dla wspólnoty, która znała się od lat, dzieliła pracę, odpoczynek, rodzinne uroczystości i poczucie przynależności. A jednak, co mocno wybrzmiewa w filmie, wojna wietnamska, choć dla pokolenia baby boomers była doświadczeniem formacyjnym, nie zburzyła jeszcze tych więzi do końca.

Prawdziwy armageddon miał nadejść później. W kolejnych dekadach uprzemysłowione miasteczka zaczęły stawać się częścią tzw. pasa rdzy, regionu północno-wschodnich i środkowo-zachodnich Stanów Zjednoczonych, który niegdyś stanowił serce amerykańskiego przemysłu ciężkiego, a od lat 70. XX wieku coraz mocniej zmagał się z upadkiem fabryk, utratą miejsc pracy i wyludnieniem. Wraz z osłabieniem przemysłu załamywał się nie tylko lokalny system gospodarczy, lecz także społeczny porządek, który przez dekady organizował życie mieszkańców.

Jedną z najbardziej dramatycznych konsekwencji tego procesu stała się epidemia opioidów. W całych Stanach Zjednoczonych od 1999 do 2024 roku pochłonęła ona ponad 700 tysięcy osób. To skala nieporównywalnie większa niż liczba amerykańskich ofiar wojny w Wietnamie, w której zginęło lub zaginęło 58 318 Amerykanów, a ponad 300 tysięcy zostało rannych. W najintensywniejszym roku tej wojny, w 1968 roku, zginęło około 16 600 Amerykanów. Tymczasem w szczycie epidemii opioidowej, w 2021 roku, zmarło ponad 107 tysięcy osób w ciągu jednego roku, czyli niemal dwukrotność wszystkich amerykańskich ofiar wojny w Wietnamie. W liczącym około 65 tysięcy mieszkańców hrabstwie Jefferson, w którym znajdują się Mingo Junction i Steubenville, w szczytowym 2023 roku odnotowano 493 zgony spowodowane przedawkowaniem narkotyków.

Ta paralela z Łowcą jeleni odsłania wartości, które przez długi czas współtworzyły bogactwo i komfort życia w państwach Zachodu. Przemysł i wytwórczość nie były wyłącznie sektorami gospodarki. Były podstawą stabilności, źródłem pracy, kompetencji, aspiracji i więzi społecznych. Z czasem zaczęto jednak postrzegać je coraz częściej nie jako fundament dobrobytu i postępu, lecz jako uciążliwy, brudny i możliwy do przeniesienia element gospodarki. Huty i walcownie, podobne do tych pokazanych w filmie, stopniowo ograniczały produkcję, podupadały, a następnie kończyły działalność. Kwitnące społeczności, oparte na silnych relacjach między mieszkańcami, zamieniały się w wyludniające się miasteczka, których mieszkańcy coraz częściej szukali ucieczki od bezrobocia, frustracji i szarości zdegradowanego krajobrazu w narkotykach i alkoholu.

W szerszej perspektywie proces ten wpisuje się w regres gospodarczy i społeczny obserwowany w wielu krajach rozwiniętych. Przesunięcie ciężaru produkcji do innych części świata, przy jednoczesnym osłabieniu lokalnych struktur gospodarczych, doprowadziło do ograniczenia możliwości rozwoju, wzrostu nierówności oraz narastania napięć społecznych. Utrata zaplecza przemysłowego oznaczała również osłabienie zdolności państw do samodzielnego kształtowania swojej pozycji w gospodarce globalnej.

Obserwacja tych zmian stała się jedną z inspiracji do rozpoczęcia działalności Fundacji oraz związanego z nią bloga. Istotne staje się bowiem ponowne przyjrzenie się filarom rozwoju, zarówno w wymiarze gospodarczym, jak i społecznym. Oznacza to potrzebę tworzenia takich modeli działania, które pozwalają uczestniczyć w rozwoju nie tylko największym podmiotom, lecz także ludziom, społecznościom lokalnym i mniejszym przedsiębiorstwom.

Wspólnota i współpraca

Współczesna gospodarka jest systemem powiązań, a nie zbiorem odrębnych, samowystarczalnych jednostek. Każde przedsiębiorstwo, każda instytucja i każda osoba funkcjonuje w sieci zależności: korzysta z pracy innych, ich wiedzy, infrastruktury i doświadczenia. W takich warunkach współpraca nie jest dodatkiem do działalności gospodarczej, lecz jednym z jej podstawowych mechanizmów.

Współdziałanie pozwala przekraczać ograniczenia pojedynczych podmiotów. Dzięki niemu możliwe jest łączenie zasobów, kompetencji i perspektyw, a w konsekwencji bardziej efektywne wykorzystanie dostępnych środków. W praktyce oznacza to wyższą produktywność, większą zdolność do tworzenia innowacji oraz lepsze dostosowanie do zmieniających się warunków. Szczególne znaczenie ma to dla małych podmiotów i osób indywidualnych, które samodzielnie dysponują ograniczonym potencjałem, lecz w relacjach z innymi mogą działać na znacznie wyższym poziomie.

Kluczowym środowiskiem, w którym współpraca może się rozwijać, jest społeczność. To właśnie w jej ramach powstają relacje oparte na zaufaniu, wzajemności i powtarzalnych interakcjach. Obniżają one koszty działania, ułatwiają podejmowanie wspólnych inicjatyw i tworzą wspólny kontekst: język, normy oraz oczekiwania, bez których trwała współpraca jest trudna do utrzymania. Tam, gdzie istnieją silne społeczności, łatwiej o mobilizację, dzielenie się wiedzą i rozwój lokalnej przedsiębiorczości.

Współpraca ma również wymiar systemowy. Umożliwia szybszy przepływ informacji, lepsze dopasowanie kompetencji oraz efektywniejsze wykorzystanie zasobów w skali całej gospodarki. Wzmacnia także odporność na kryzysy, ponieważ pozwala rozpraszać ryzyko i budować bardziej elastyczne struktury działania.

Potencjał współpracy nadal nie jest jednak w pełni wykorzystywany. W wielu obszarach życia gospodarczego dominuje podejście oparte na izolacji i rywalizacji, które ogranicza przepływ informacji oraz utrudnia wspólne działanie. Prowadzi to do powielania tych samych wysiłków, niewykorzystania dostępnych zasobów i spadku zdolności do rozwiązywania bardziej złożonych problemów. Osłabienie więzi społecznych dodatkowo utrudnia tworzenie trwałych relacji współdziałania.

Dlatego na blogu będą powracały tematy związane ze spółdzielczością i kooperatywizmem, sieciowością, współpracą międzykulturową, lokalnymi inicjatywami oraz takimi formami organizacji pracy i własności, które pozwalają łączyć innowacyjność, wysoką produktywność i zakorzenienie w konkretnych społecznościach.

Dlaczego przemysł ma znaczenie

Przemysł odgrywa fundamentalną rolę w funkcjonowaniu nowoczesnych gospodarek. Jest sektorem, który w największym stopniu przekłada się na realne tworzenie wartości: poprzez produkcję dóbr, rozwój technologii oraz generowanie miejsc pracy o wysokiej produktywności. W przeciwieństwie do wielu innych obszarów gospodarki przemysł tworzy trwałe podstawy wzrostu, oddziałujące na całe społeczeństwo: od pojedynczego pracownika, przez lokalne społeczności i przedsiębiorstwa, aż po kondycję państwa jako całości.

Rozwinięty sektor przemysłowy stanowi jeden z głównych filarów bogactwa państw. Zapewnia stabilne źródła dochodu, wzmacnia eksport, buduje kompetencje technologiczne i zwiększa niezależność gospodarczą. Wpływa więc nie tylko na poziom życia obywateli, lecz także na zdolność państwa do prowadzenia skutecznej polityki wewnętrznej i międzynarodowej. Tam, gdzie przemysł jest silny, gospodarka jest bardziej odporna, a społeczeństwo korzysta z większej liczby możliwości rozwoju.

Znaczenie przemysłu wykracza jednak poza wymiar ekonomiczny. Jest on jednym z kluczowych czynników kształtujących strukturę społeczną i poziom przedsiębiorczości. Tworzy środowisko, w którym mogą rozwijać się zarówno duże organizacje, jak i mniejsze podmioty: dostawcy, podwykonawcy, usługodawcy czy inicjatywy lokalne. W ten sposób wpływa na dynamikę całych ekosystemów gospodarczych i umożliwia uczestnictwo w nich także jednostkom oraz małym firmom.

W ostatnich dekadach w wielu krajach rozwiniętych doszło jednak do stopniowej deindustrializacji. Przenoszenie produkcji, koncentracja na sektorze usług oraz krótkoterminowa optymalizacja kosztów doprowadziły do osłabienia bazy przemysłowej. W efekcie zaczęły ujawniać się szersze konsekwencje: spadek produktywności, ograniczenie możliwości rozwoju technologicznego, osłabienie lokalnych gospodarek i narastające napięcia społeczne.

Dopiero w ostatnim czasie coraz wyraźniej dostrzega się skalę tych procesów. W obliczu rosnącej konkurencji ze strony gospodarek wschodzących oraz zakłóceń globalnych łańcuchów dostaw stało się widoczne, jak istotną rolę odgrywa przemysł w zapewnianiu stabilności i sprawczości gospodarczej. W wielu przypadkach refleksja ta pojawia się jednak dopiero wtedy, gdy odbudowa utraconych zdolności jest trudniejsza i bardziej kosztowna.

W tym kontekście coraz większego znaczenia nabiera reindustrializacja, rozumiana nie jako powrót do dawnych modeli produkcji, lecz jako rozwój nowoczesnego, zaawansowanego technologicznie przemysłu, dostosowanego do współczesnych realiów. Taki przemysł może łączyć innowacyjność z lokalnym zakorzenieniem, efektywność z odpornością, a skalę działania z dostępnością dla mniejszych podmiotów.

Istotne jest przy tym, aby proces odbudowy i rozwoju przemysłu nie ograniczał się wyłącznie do największych przedsiębiorstw. Jego trwałość i efektywność zależą od tego, czy będzie on tworzył przestrzeń także dla mniejszych firm oraz osób indywidualnych: jako uczestników łańcuchów wartości, partnerów technologicznych czy inicjatorów nowych rozwiązań. To właśnie w takim modelu przemysł może ponownie stać się czynnikiem szeroko rozumianego rozwoju.

Z tego punktu widzenia reindustrializacja nie jest jedynie kwestią struktury gospodarki. Jest zagadnieniem społecznym i strategicznym, dotyczącym jakości życia, możliwości rozwoju oraz zdolności państw do działania w coraz bardziej złożonym i konkurencyjnym świecie.

Inne zagadnienia i drabina tematów

Zmiany gospodarcze na świecie oraz ich polityczny, kulturowy i ekonomiczny kontekst rodzą pytania wymagające pogłębionej analizy i dyskusji. Dlatego blog będzie łączył refleksję nad przemysłem, wspólnotą i współpracą z szerszym spojrzeniem na zjawiska zachodzące na poziomie mikro, mezo i makroekonomicznym. Ważne będzie zarówno doświadczenie jednostki i małego przedsiębiorstwa, jak i kondycja społeczności lokalnych, regionów oraz państw.

Jednym z takich obszarów jest geoekonomia, czyli dziedzina nauki i praktyki politycznej badająca zależności między przestrzenią geograficzną a procesami gospodarczymi w kontekście rywalizacji międzynarodowej. Koncentruje się ona na wykorzystaniu narzędzi ekonomicznych, takich jak handel, inwestycje, sankcje czy kontrola zasobów, do osiągania celów strategicznych. W odróżnieniu od geopolityki, w której centralne znaczenie ma siła militarna, geoekonomia podkreśla przewagę ekonomiczną jako jeden z głównych instrumentów kształtowania układu sił między państwami.

W warunkach obecnej rywalizacji międzynarodowej zagadnienia podejmowane przez geoekonomię mają szczególny wpływ na rozwój gospodarczy wszystkich podmiotów: od państw, przez przedsiębiorstwa, aż po obywateli. Rozważania prezentowane na blogu będą więc dotyczyły nie tylko abstrakcyjnych procesów globalnych, lecz także ich wpływu na codzienną aktywność gospodarczą, możliwości współpracy, lokalną produkcję i zdolność małych podmiotów do uczestnictwa w większych łańcuchach wartości.

W tym kontekście szczególna uwaga zostanie poświęcona Polsce oraz regionowi Trójmorza. Europa Środkowo-Wschodnia, mimo krótszego stażu w strukturach Unii Europejskiej, wykazuje znaczną dynamikę gospodarczą i posiada duży potencjał dalszego wzrostu. Jej położenie na osi północ-południe, łączącej Morze Bałtyckie, Adriatyckie i Czarne, czyni ją ważnym obszarem rozwoju infrastruktury energetycznej, cyfrowej i transportowej. Region ten może być nie tylko przestrzenią inwestycji, lecz także miejscem budowania nowych modeli współpracy, lokalnej przedsiębiorczości i przemysłowej odbudowy.

Blog będzie więc poświęcony zagadnieniom, które łączą się z działalnością Fundacji i jej celami: polityce przemysłowej, reindustrializacji, zdecentralizowanym formom produkcji, sieciowości, kooperatywizmowi, spółdzielczości, innowacyjności oraz nowoczesnym formom działalności prowadzonym przez małe podmioty. Szczególne znaczenie będzie miała perspektywa tych, którzy zwykle pozostają na marginesie wielkich debat gospodarczych: lokalnych społeczności, mniejszych firm i osób próbujących organizować swoją aktywność w warunkach, w których osiąganie celów w pojedynkę staje się coraz trudniejsze.

Redistributed manufacturing, czyli rozproszona organizacja produkcji, dobrze pokazuje kierunek tych poszukiwań. Polega ona na przenoszeniu części wytwarzania z dużych, scentralizowanych zakładów do mniejszych, rozproszonych jednostek położonych bliżej miejsca popytu. Opiera się na technologiach cyfrowych, automatyzacji i sieciach współpracujących podmiotów, co pozwala zwiększać elastyczność, skracać łańcuchy dostaw i szybciej reagować na potrzeby rynku. Jej celem jest nie tylko większa odporność systemów produkcyjnych, lecz także tworzenie lokalnej wartości gospodarczej.

W tym sensie powrót do przemysłu nie oznacza nostalgii za przeszłością. Oznacza raczej próbę odzyskania tego, co w nowoczesnym rozwoju okazało się niezbędne: zdolności wytwarzania, współpracy, zakorzenienia i odpowiedzialności za dobro wspólne. Łowca jeleni pokazuje świat, w którym wspólnota była jeszcze oparta na pracy, miejscu i wzajemnej zależności. Dzisiejsze pytanie brzmi, czy potrafimy zbudować jej nowoczesny odpowiednik: bardziej otwarty, technologiczny i świadomy globalnych zależności, ale równie mocno zakorzeniony w realnej gospodarce i ludzkich relacjach.