PUBLIKACJA
Klastry: od skupiska firm do ekosystemów gospodarki przyszłości
autor: Łukasz Speer; 3 listopada2026 r.
Klastry przez lata opisywano przede wszystkim jako geograficzne skupiska firm działających w tej samej lub pokrewnej branży. Najnowsze raporty pokazują jednak, że ich znaczenie wyraźnie się poszerza. W warunkach transformacji przemysłowej, cyfryzacji, dekarbonizacji, niepewności geopolitycznej i zmian na rynku pracy klastry coraz częściej są postrzegane jako platformy organizowania współpracy, innowacji i rozwoju gospodarczego. Nie są już wyłącznie narzędziem polityki regionalnej. Stają się jednym z praktycznych sposobów budowania konkurencyjności, odporności i uczestnictwa mniejszych podmiotów w nowoczesnej gospodarce.
Czym właściwie jest klaster?
Pierwotne pojęcie klastra odwołuje się do geografii. Klaster to skupisko powiązanych ze sobą firm, dostawców, usługodawców, instytucji badawczych, organizacji branżowych i innych podmiotów działających w określonej dziedzinie. W klasycznej definicji, wywodzonej z prac Michaela Portera, klaster oznacza geograficzną koncentrację wzajemnie powiązanych przedsiębiorstw i instytucji, które jednocześnie konkurują ze sobą i współpracują. Harvard Business School Institute for Strategy and Competitiveness ujmuje klastry jako geograficzne koncentracje powiązanych firm, wyspecjalizowanych dostawców, usługodawców i instytucji obecnych w kraju lub regionie; ich znaczenie wynika z tego, że zwiększają produktywność, z jaką przedsiębiorstwa mogą konkurować. 1
To ujęcie jest użyteczne, ale nie wyczerpuje współczesnego znaczenia klastrów. Polski raport „Kierunki rozwoju polityki klastrowej w Polsce po 2020 roku”, przygotowany na potrzeby Ministerstwa Rozwoju, podkreśla, że istnieje wiele definicji klastrów, a w literaturze należy rozróżniać sam klaster, inicjatywę klastrową, organizację klastrową oraz koordynatora klastra. Klaster może być realnym zjawiskiem gospodarczym, nawet jeśli nie ma jeszcze formalnej organizacji. Inicjatywa klastrowa jest świadomym działaniem na rzecz rozwoju współpracy. Organizacja klastrowa jest strukturą sformalizowaną, a koordynator animuje relacje, przepływ wiedzy, współpracę i reprezentację klastra na zewnątrz. 2
Tak więc, w praktyce klaster nie powinien być utożsamiany wyłącznie ze stowarzyszeniem, projektem dotacyjnym albo listą członków. Może istnieć jako rzeczywista koncentracja firm, kompetencji, dostawców, uczelni, laboratoriów, pracowników i lokalnych instytucji, zanim zostanie formalnie nazwana. Z drugiej strony sama formalizacja nie tworzy jeszcze klastra. Można powołać organizację, podpisać porozumienie, stworzyć logo i stronę internetową, ale jeżeli nie ma realnych relacji gospodarczych, wspólnych interesów, przepływu wiedzy i zdolności do wspólnego działania, będzie to raczej struktura pozorna niż klaster w sensie gospodarczym.
Współczesne rozumienie klastra przesuwa więc akcent z samej bliskości geograficznej na jakość powiązań. Ważne jest nie tylko to, że firmy znajdują się blisko siebie, ale także to, czy potrafią korzystać ze wspólnych zasobów, tworzyć sieci dostaw, budować specjalizacje, współpracować z nauką, przyciągać pracowników, rozwijać innowacje i wspólnie reagować na zmiany rynku. Z tego punktu widzenia klaster jest czymś więcej niż lokalnym skupiskiem przedsiębiorstw. Jest ekosystemem gospodarczym, w którym konkurencja i współpraca nie wykluczają się, lecz wzajemnie wzmacniają.
Podobnie ujmuje to OECD, wskazując, że klastry można traktować jako skoncentrowane systemy innowacji, ponieważ duża część formalnych i nieformalnych przepływów wiedzy zachodzi właśnie w ramach przemysłowych skupisk firm i instytucji. Zgodnie z tym, polityki innowacyjne powinny więc zarówno korzystać z dynamiki klastrów, jak i być elementem wzmacniającym tego rodzaju podmioty i organizacje.
Nie jedna definicja, lecz wspólny kierunek
Nie istnieje jedna, powszechnie obowiązująca definicja klastra. Występuje jednak dość stabilny rdzeń tego pojęcia. W większości definicji powracają cztery elementy: koncentracja geograficzna, specjalizacja branżowa lub technologiczna, powiązania między podmiotami oraz współwystępowanie konkurencji i współpracy. Różnice dotyczą przede wszystkim tego, na który element kładzie się największy nacisk.
Z punktu widzenia działalności Fundacji oraz zainteresowań badawczych autora, kwestia współpracy oraz tworzenia klastrów będzie jeszcze przedmiotem wpisów na blogu.
W podejściu porteriańskim (od ww. M. Portera) najważniejsza jest konkurencyjność. Klastry zwiększają produktywność, ułatwiają dostęp do wyspecjalizowanych zasobów, sprzyjają innowacjom i wspierają powstawanie nowych firm. W podejściu OECD szczególne znaczenie ma przepływ wiedzy i rola klastrów w systemach innowacji. W podejściu Unii Europejskiej coraz mocniej widoczny jest natomiast wymiar polityki przemysłowej, regionalnej i transformacyjnej. Smart Guide to Cluster Policy wskazuje, że nowoczesna polityka klastrowa nie polega jedynie na wspieraniu sieciowania, ale na tworzeniu środowiska, instytucji i narzędzi umożliwiających wzrost oraz odpowiadanie na wyzwania rozwojowe. 1
W ostatnich latach ukazało się kilka raportów, które pokazują, że temat klastrów wraca do centrum debaty o konkurencyjności i transformacji przemysłowej. Szczególnie ważny jest raport „Clusters and Europe’s Competitiveness. ECCP Summary Report 2025”, przygotowany w ramach European Cluster Collaboration Platform. Dokument ten przedstawia europejski krajobraz klastrów, politykę klastrową oraz strategiczną rolę klastrów w realizacji agendy konkurencyjności jednolitego rynku. 2
Raport ECCP pokazuje skalę europejskiego ekosystemu: na platformie zarejestrowanych jest ponad 1 250 organizacji klastrowych reprezentujących około 155 000 członków, a MŚP stanowią 78,6% członkostwa. To ważna informacja, ponieważ pokazuje, że klastry nie są wyłącznie instrumentem dla dużych przedsiębiorstw. Przeciwnie — ich znaczenie w Europie jest silnie związane z możliwością włączania małych i średnich firm w większe ekosystemy gospodarcze, technologiczne i eksportowe. 3
Ten sam raport wskazuje, że organizacje klastrowe coraz częściej działają jako węzły koordynacji w regionalnych ekosystemach przemysłowych: łączą firmy, naukę i sektor publiczny, strukturyzują współpracę oraz inwestycje, a także pomagają przekładać cele polityki przemysłowej na konkretne projekty4. W tym ujęciu klaster przestaje być wyłącznie lokalnym zjawiskiem gospodarczym. Staje się narzędziem organizowania transformacji.
Warto przywołać także raport World Economic Forum „Inside China’s Industrial Transformation: Policy, Practice and the Path to Scale” z 2026 roku. Nie jest to dokument o klastrach w ścisłym europejskim rozumieniu, ale pokazuje, jak wielka gospodarka może organizować transformację przemysłową przez parki przemysłowe, lokalne eksperymenty, współpracę przedsiębiorstw, uczelni, administracji i instytucji finansowych. WEF opisuje trzy główne kierunki chińskiej transformacji: rozwój inteligentny, zielony oraz zintegrowany. W praktyce jest to bardzo bliskie współczesnemu myśleniu klastrowemu: koncentracja zasobów, koordynacja interesariuszy, pilotaże, skalowanie i łączenie technologii z przemysłem. 5
Szerszy kontekst daje również raport UNIDO „Industrial Development Report 2026”. UNIDO wskazuje, że przyszłość rozwoju gospodarczego będzie zależeć od zdolności budowania przemysłów gotowych na przyszłość: bardziej produktywnych, bardziej zielonych, bardziej odpornych i bardziej włączających. Raport nie koncentruje się wyłącznie na klastrach, ale wzmacnia argument, że rozwój przemysłowy nie może być rozumiany jako suma pojedynczych firm. Wymaga ekosystemów: infrastruktury, kompetencji, instytucji, finansowania, technologii i powiązań między podmiotami. 6
Najważniejsze trendy rozwojowe klastrów
Z analizowanych raportów wyłania się kilka trendów, które będą prawdopodobnie kształtować rozwój klastrów w kolejnych latach. Są one spójne z kierunkiem zmian opisanym na początku wpisu: klastry przechodzą od prostego modelu lokalnego skupiska firm do roli ekosystemów, które pomagają organizować gospodarkę w warunkach coraz większej złożoności.
Pierwszym trendem jest przejście od klastra jako skupiska firm do klastra jako ekosystemu transformacji.
Współczesne klastry nie są już opisywane wyłącznie przez branżę i lokalizację. Coraz częściej są oceniane przez zdolność do organizowania zmiany: cyfrowej, energetycznej, technologicznej, kompetencyjnej i eksportowej. Raport ECCP wyraźnie pokazuje, że organizacje klastrowe są traktowane jako podmioty zdolne do przekładania strategicznych celów europejskiej konkurencyjności na konkretne projekty, partnerstwa i inwestycje7.
Drugim trendem jest profesjonalizacja organizacji klastrowych.
Organizacja klastrowa nie może być jedynie administratorem listy członków. Powinna świadczyć usługi, prowadzić projekty, łączyć firmy z nauką, pomagać w finansowaniu, wspierać MŚP, organizować szkolenia i budować relacje międzynarodowe. ECCP wskazuje, że organizacje klastrowe coraz częściej działają jako operacyjne ramiona polityki przemysłowej: wspierają innowacje, internacjonalizację, kompetencje i dostęp do finansowania8.
Trzecim trendem jest rosnące znaczenie “zielonej” i cyfrowej transformacji.
Przewiduje sie, że klastry będą coraz częściej powstawać lub przekształcać się wokół sztucznej inteligencji, automatyzacji, przemysłu 4.0, energii odnawialnej, efektywności energetycznej, gospodarki obiegu zamkniętego, elektromobilności, technologii wodorowych i dekarbonizacji przemysłu. World Economic Forum wskazuje, że inicjatywa Transitioning Industrial Clusters obejmuje klastry przemysłowe w wielu krajach i koncentruje się na ograniczaniu emisji, ochronie miejsc pracy oraz tworzeniu wartości gospodarczej9.
Czwartym trendem jest łączenie lokalnego zakorzenienia z globalnymi łańcuchami wartości.
Z cytowanych raportów wynika, że klaster przyszłości nie może być lokalnym układem zamkniętym. Jego siła polega na tym, że potrafi wzmacniać lokalne kompetencje, a jednocześnie otwierać je na rynki, technologie, partnerstwa i projekty międzynarodowe. Komisja Europejska wskazuje, że Euroclusters są transgranicznymi, międzysektorowymi i europejskimi inicjatywami strategicznymi, które mają tworzyć nowe możliwości biznesowe dla MŚP i lepiej integrować je z europejskimi oraz globalnymi łańcuchami wartości. 10
Piątym trendem jest powiązanie klastrów z przyszłością pracy i kompetencji, ale bez sprowadzania całego tematu do rynku pracy.
Rozwój klastrów będzie coraz bardziej zależał od jakości kompetencji, dostępności talentów, współpracy z edukacją i zdolności do przekwalifikowania ludzi w obliczu zmian technologicznych. Komisja Europejska w opracowaniu o przyszłości pracy wskazuje, że transformacja cyfrowa i zielona, nierówności oraz nakładające się kryzysy zmieniają charakter pracy, organizację zatrudnienia i wymagane kompetencje. 11 W tym kontekście klastry mogą być praktycznymi miejscami, w których firmy, szkoły, uczelnie i instytucje publiczne szybciej rozpoznają nowe potrzeby gospodarki.
Szóstym trendem jest wykorzystywanie klastrów jako narzędzi polityki przemysłowej i regionalnej.
Państwa i regiony nie będą wyłącznie wspierały istniejących klastrów. Będą coraz częściej używały ich do realizacji celów publicznych: innowacyjności, odporności, reindustrializacji, bezpieczeństwa dostaw, transformacji energetycznej i rozwoju MŚP. Polski raport trafnie rozróżnia politykę rozwoju klastrów oraz politykę rozwoju w oparciu o klastry. Pierwsza wspiera same klastry. Druga traktuje je jako narzędzie rozwoju gospodarki, regionu lub branży. 12
Siódmym trendem jest pilotaż i skalowanie.
Raport WEF o Chinach pokazuje znaczenie parków przemysłowych, lokalnych eksperymentów i stopniowego rozszerzania sprawdzonych rozwiązań. Chińska transformacja przemysłowa została opisana jako połączenie systemowego kierunku, lokalnych studiów przypadku, angażowania interesariuszy i praktyk testowanych w parkach przemysłowych oraz przedsiębiorstwach. 13 Podobną logikę można zastosować do klastrów: najpierw diagnoza potencjału, potem projekty pilotażowe, następnie profesjonalizacja i dopiero później skalowanie.
Ósmym trendem jest większa potrzeba mierzenia efektów.
Klastry nie mogą być oceniane wyłącznie przez liczbę spotkań, członków albo projektów. Coraz ważniejsze będą realne efekty: wzrost produktywności, współpraca badawczo-rozwojowa, eksport, nowe firmy, nowe kompetencje, udział MŚP w łańcuchach wartości, inwestycje, jakość miejsc pracy i wpływ na transformację regionu. Chociaż może się to powtarzać, ale nowoczesny klister powinien tworzyć środowisko, instytucje i narzędzia zdolne odpowiadać na konkretne wyzwania rozwojowe, a nie tylko wspierać samo tzw. sieciowanie14 15.
Podsumowanie
Analizowane raporty prowadzą do wspólnego wniosku: klastry przestają być rozumiane jako proste geograficzne skupiska firm, a coraz częściej są przedstawiane jako ekosystemy organizujące współpracę, innowacje, inwestycje i transformację przemysłową. Raport ECCP 2025 pokazuje europejskie klastry jako węzły konkurencyjności, które łączą MŚP, duże firmy, naukę i sektor publiczny oraz wspierają realizację celów związanych z innowacyjnością i odpornością gospodarczą16.
Polski raport o polityce klastrowej po 2020 roku wnosi ważny porządek pojęciowy: odróżnia klaster od inicjatywy klastrowej, organizacji klastrowej i koordynatora, a także wskazuje, że polityka klastrowa jest polityką horyzontalną, łączącą przemysł, innowacje, rynek pracy, edukację, naukę i rozwój terytorialny. 17
Raport Komisji Europejskiej o przyszłości pracy pokazuje, że transformacja cyfrowa i zielona będzie wymagała nowych kompetencji, dialogu interesariuszy oraz lepszego przewidywania zmian. To wzmacnia znaczenie klastrów jako miejsc, w których wiedza o technologii, pracownikach, firmach i regionie może zostać połączona w praktyczne działania. 18
Raport UNIDO 2026 osadza temat w szerszym kontekście przyszłości industrializacji. Pokazuje, że rozwój gospodarczy wymaga przemysłów bardziej produktywnych, zielonych, odpornych i zdolnych do tworzenia miejsc pracy, a to oznacza konieczność budowy całych ekosystemów, nie tylko wzmacniania pojedynczych przedsiębiorstw. 19
Raport WEF o transformacji przemysłowej Chin pokazuje z kolei, że praktyczna modernizacja przemysłu wymaga systemowego kierunku, lokalnych eksperymentów, parków przemysłowych, współpracy wielu interesariuszy oraz zdolności skalowania sprawdzonych rozwiązań20.
Zakończenie
Klastry są jednym z tych pojęć, które łatwo spłycić. Można sprowadzić je do modnego języka polityki regionalnej, listy członków, projektu unijnego albo formalnej organizacji. Wtedy jednak traci się z oczu ich najważniejsze znaczenie. W istocie klastry są próbą odpowiedzi na pytanie, jak organizować gospodarkę w świecie, w którym pojedyncze firmy, pracownicy i regiony coraz częściej nie są w stanie samodzielnie udźwignąć ciężaru transformacji.
Ich siła polega na łączeniu. Łączą lokalność z globalnym rynkiem, małe firmy z większymi łańcuchami wartości, edukację z przemysłem, innowacje z wdrożeniami, a politykę publiczną z praktyką gospodarczą. W takim ujęciu klaster nie jest reliktem lokalnej gospodarki, lecz jedną z możliwych form gospodarki przyszłości: bardziej sieciowej, bardziej kompetencyjnej, bardziej odpornej i bardziej opartej na współdziałaniu.